İnsanlığın inkişafında neft, qaz və digər yeraltı sərvətlərin rolu danılmazdır. Müasir sənaye, nəqliyyat və enerji sisteminin böyük hissəsi uzun illər məhz bu resursların hesabına formalaşıb. Lakin bu gün artıq başqa bir sualın vaxtıdır: Yeraltından çıxardığımız sərvətlərin ətraf mühitə və planetin təbii balansına təsiri nə qədərdir?

Nefti, qazı və digər maye resursları yerin dərinliklərindən çıxarırıq. Bəs onların olduğu laylarda nə baş verir?

Burada vacib bir məqamı dəqiqləşdirmək lazımdır: neft və qaz çıxarıldıqdan sonra yerin altında mütləq nəhəng, boş bir mağara yaranmır. Onlar əsasən məsaməli süxurların içində, təzyiq altında yerləşir. Çıxarılma nəticəsində lay təzyiqinin dəyişməsi süxurların sıxlaşmasına və bəzi ərazilərdə torpaq səthinin çökməsinə səbəb ola bilər. ABŞ Geoloji Xidməti neft-qaz hasilatı ilə əlaqəli belə çökmə hallarının müxtəlif ölkələrdə müşahidə edildiyini qeyd edir.

Deməli, məsələ sadəcə “boşluq yaranırmı?” sualından ibarət deyil. Əsas məsələ yeraltı geoloji sistemlərdə təzyiqin, suyun və süxurların balansının dəyişməsidir.

Digər böyük problem isə atmosferə buraxılan tullantılardır.

Benzin və dizel mühərriklərində yanacağın yandırılması havaya karbon qazı və digər çirkləndiricilərin buraxılmasına səbəb olur. Bu səbəbdən nəqliyyatın tədricən elektrikləşdirilməsi dünyada mühüm istiqamətə çevrilib.

Bunun artıq real nəticələrini də görürük. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, 2025-ci ildə dünyada elektrik avtomobillərinin satışı 20 milyonu keçib və yeni avtomobil satışlarının təxminən dörddə birini təşkil edib.

Lakin elektrik avtomobilini də “tamamilə ekoloji” hesab edib məsələni bağlamaq düzgün olmaz. Batareyanın istehsalı, xammalın çıxarılması və avtomobilin istifadə etdiyi elektrik enerjisinin hansı mənbədən alınması da nəzərə alınmalıdır. Buna baxmayaraq, IEA-nın həyat dövrü hesablamalarına görə, orta ölçülü elektrik avtomobilinin ümumi emissiyası ekvivalent benzinli avtomobildən əhəmiyyətli dərəcədə aşağı ola bilər.

Deməli, gələcəyin əsas hədəfi təkcə “benzinli avtomobili elektrikli avtomobillə əvəz etmək” yox, həm də elektrik enerjisinin özünü daha təmiz mənbələrdən əldə etmək olmalıdır.

Burada daha maraqlı bir sual meydana çıxır: Bütün bunlar Yerin hərəkətinə, fırlanmasına və hətta kosmosdakı vəziyyətinə təsir edə bilərmi?

Cavab həm “bəli”, həm də “xeyr”dir.

İnsanların neft və qaz çıxarması nəticəsində Yerin fırlanmasının nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişməsi barədə ciddi elmi əsas yoxdur. Yer kürəsinin kütləsi ilə müqayisədə çıxarılan neft-qaz miqdarı planetin fırlanmasını dəyişəcək ölçüdə deyil.

Amma insan fəaliyyəti planetdə kütlənin harada yerləşməsinə təsir göstərə bilər. NASA-nın araşdırmaları göstərir ki, buzlaqların əriməsi, yeraltı suların azalması və su kütləsinin okeanlara daşınması Yerin fırlanmasına və fırlanma oxunun hərəkətinə ölçülə bilən, lakin gündəlik həyat baxımından son dərəcə kiçik təsirlər göstərə bilir.

Bu fakt bizi düşündürməlidir.

İnsan bəzən özünü Yerdən ayrı bir varlıq kimi görür. Halbuki biz planetin içində yaşayan bir sistemin parçasıyıq. Yeraltı sərvətləri çıxarırıq, atmosferi dəyişirik, su ehtiyatlarını istifadə edirik, meşələri azaldırıq və eyni zamanda planetin enerji balansına təsir göstəririk.

Məncə, gələcəyin inkişaf modeli “nə qədər çox çıxara bilərik?” sualından “nə qədər ağıllı və davamlı istifadə edə bilərik?” sualına keçməlidir.

Neft və qazdan bir gündə imtina etmək real görünmür. Dünya iqtisadiyyatı hələ uzun müddət bu resurslardan istifadə edəcək. Ancaq alternativ enerjiyə keçidi sürətləndirmək, elektrik nəqliyyatını inkişaf etdirmək, enerji səmərəliliyini artırmaq və yeraltı sərvətlərin hasilatının ekoloji nəticələrini daha ciddi qiymətləndirmək mümkündür.

Çünki neftin, qazın və digər sərvətlərin sahibi yalnız bugünkü nəsil deyil.

Yer bizim istifadə etdiyimiz bir mülk yox, gələcək nəsillərdən müvəqqəti aldığımız bir planetdir.

Müəllif: Beydulla Mayilov, BEY MEDIA rəhbəri